મારા શામળિયે મારી હુંડી પૂરી-
નીકર ગગલીના ગવનનું આણું શેં નેંકળત?

ચાવંડાની બાધા ફળી
ને જવાન જોધ ગરાહણી ફાટી પડી …
એની ઠાઠડીને ઓઢાડ્યું રાતું ગવન !

રાતીચોળ ચેહ બળે
ને આકડાના છોડે રાતું ગવન લહેરાય !

ગગલીની મા તો જે મલકાય, મારી હાહુ…
બસ, ડાઘુઓની પૂંઠ ફરે કે ધોડું હડડ મસાણે,

મારો ભંગિયાનો ય બેલી ભગવાન !

- નીરવ પટેલ

My Shamaliyo honoured my hundi-

how else could we have arranged

the bridal gavan

for our Gagali’s send off ?

The vow to to goddess Chavanda bore fruit.

The garasiya’s wife departed suddenly in full bloom….

her bier was shrouded in a red gavan !

The pyre flamed crimson

and the red gavan flew off and fluttered on the akada bush !

Gagali’s mother…. oh ! That silly woman…….

how she chuckled in delight….

Soon as the back of the mourners turns

I’ll rush to the cremation ground, she reckoned.

The Lord is the saviour

of us untouchables too !

- Nirav Patel

(Translator : Pradip Khandwala)

સાંપ્રત સમય અનાયાસે જ સાહિત્યમાં પડઘાતો જ રહે છે. નરસિંહ, મીરાંથી તે અત્યાર સુધી સાહિત્યે જે તે સમયનાં સંસ્કૃતિ, મૂલ્યો, સમાજવ્યવસ્થા વિ.નો ઈતિહાસ શબ્દોમાં સાચવી રાખ્યો છે.  આઝાદી પહેલાં દેશભક્તિ કે ગાંધી વિચારધારા વિષયક કૃતિઓ રચાતી તેમ સમાજમાં પ્રવર્તિત વર્ણભેદ વિશે પણ ઘણી કૃતિઓ રચાતી.   કવિ શ્રી સુન્દરમ્ ‘ભંગડી’ કાવ્યમાં કહે છે – ” ઘમ્મર ઘેરો ઘાઘરો રે, એક ઘાઘરો રે,” અને એક ઘાઘરો રે – કહીને એકનાં એક જ જૂના ઘાઘરાનો ઉલ્લેખ સહજતાથી કરી દે છે. તો આગળ કહે છે, ”શેઠાણી પ્હેરે ચૂંદડી રે, રંગ ચૂંદડી રે, જ્યારે નીકળે એના પ્રાણ, ભંગડી પ્હેરે ચૂંદડી રે,રંગ ચૂંદડી રે,જ્યારે નીકળે છૈયાની જાન.”      

આજે આંબેડકર જયંતિ નિમિત્તે ગુજરાતી સાહિત્યનાં દલિત કાવ્યો પર પણ એક નજર નાંખીએ. નીરવ પટેલ ‘ બહિષ્કૃત ફૂલો’ શીર્ષક હેઠળ દલિતોની વાત લઈને આવ્યાં છે. તો હમણાં મોરારિબાપુના સાંનિધ્યમાં દલિતસાહિત્ય વિશે એક કાર્યક્રમ સૌમ્ય જોષીનાં સંચાલન હેઠળ યોજાયેલો.

 .

ઘાસમાં

ઢળેલી

શાંત, અણજાણ સંધ્યાના

ખોળામાંથી

એક આગિયો

પ્રકાશ પ્રસારવા

દોડ્યો

મેં

હાલ્યા વિના

એને જોયો

ત્યારે જ

મારી

વૃદ્ધાવસ્થાનું

મને ભાન થયું.

- પન્ના નાયક

From the lap

of a quiet, innocent evening

reclining in grass

a glow-worm ran

to spread light.

I saw it

without moving,

Had I grown so old ?

-  Panna Nayak

Translator : Pradip Khandwala

આગિયો ‘કયો’ પ્રકાશ ફેલાવવા દોડ્યો અને તે વૃદ્ધાવસ્થામાં જ સમજાય છે એવું ઈંગિત થાય છે  પણ ગઈકાલે ૨૮મી ડિસેમ્બર પન્ના આંટીનાં જન્મદિને શબ્દોનો પ્રકાશ તેમણે જે ફેલાવ્યો છે જે ક્યારેય વૃદ્ધ નથી થઈ શકવાનો તે આમ જ પ્રકાશતો રહે તેવી શુભેચ્છાઓ…….

.

“જિંદગીનો એ જ સાચોસાચ પડઘો છે ‘ગની’ ,
 હોય ના વ્યક્તિ, ને એનું નામ બોલાયા કરે. “

આ શેરને શબ્દશઃ સાર્થક કર્યો છે એવા ‘ગની’ચાચાને આજે શતક પૂરૂં થયું . ગઝલને ગુજરાતીપણું આપવામાં તેમનું કાર્યપ્રદાન ઘણું જ રહ્યું છે. તેમનો ગુજરાતી પ્રેમ તેમના જ શબ્દોમાં -

“’ગની’ ગુજરાત મારો બાગ છે, હું છું ગઝલ-બુલબુલ,
 વિનયથી સજ્જ એવી પ્રેમ-બાની લઇને આવ્યો છું . “

અને આ ગઝલ-બુલબુલની મસ્ત મજાની ગઝલ માણીશું
“દિવસો જુદાઈનાં જાય છે”- પણ અંગ્રેજીમાં અને તેનો અનુવાદ કર્યો છે શ્રી પ્રદીપ ખાંડવાલાએ.

 
Days of separation are passing, but they will surely lead to a reunion
enemies holding my hands will for certain lead me to my kin, Gani.

Not to the earth, not to the sky, not to rise or to decline,
only wanted to reach each others heart’s concern, Gani.

This flower still could not spread perfume to the world’s garden,
If the earth witholds consent, raise me not to the sky then, Gani.

How peculiar is this life ! Call it the life of loving ;
can’t stay without living; can’t survive until termination, Gani.

Your tears are like the jewels of the lowly, do not with the dust mingle,
if this request is acceptable, then voyage from the heart to the vision, Gani.

You are like a queen’s raiment, we are the chundadi of a poor woman,
you are on the body but a while, until burial we are a companion, Gani.

When the fire in the heart got inflamed, then God Himself showed mercy.
someone shut off the breath, so air would not feed inflamation, Gani.

દિવસો જુદાઈના જાય છે, એ જશે જરૂર મિલન સુધી:
મને હાથ ઝાલીને લઈ જશે, હવે શત્રુઓ જ સ્વજન સુધી.

ન ધરા સુધી,ન ગગન સુધી,નહીં ઉન્નતિ,ન પતન સુધી,
અહીં આપણે તો જવુ હતું, ફકત એકમેકના મન સુધી.

હજી પાથરી ન શકયું સુમન પરિમલ જગતના ચમન સુધી,
ન ધરાની હોય જો સંમતિ, મને લૈ જશો ન ગગન સુધી.

છે અજબ પ્રકારની જીદંગી ! કહો એને પ્યારની જીદંગી ;
ન રહી શકાય જીવ્યા વિના ! ન ટકી શકાય જીવન સુધી.

તમે રાંકનાં છો રતન સમાં, ન મળો હે અશ્રુઓ ધૂળમાં,
જો અરજ કબૂલ હો આટલી તો હૃદયથી જાઓ નયન સુધી.

તમે રાજરાણીનાં ચીર સમ, અમે રંક નારની ચૂંદડી !
તમે બે ઘડી રહો અંગ પર, અમે સાથ દઈએ કફન સુધી.

જો હૃદયની આગ વધી ‘ગની’, તો ખુદ ઈશ્વરે જ કૃપા કરી;
કોઈ શ્વાસ બંધ કરી ગયું, કે પવન ન જાય અગન સુધી.

ગઈકાલે

લોકશાહીના

પેટમાં

સખત

દુખાવો ઊપડ્યો.

ડૉકટરે

તપાસીને કહ્યું :

‘પેટમાં’

સત્તાની ગાંઠ છે.

-  ફિલિપ કલાર્ક

Diagnosis

Yesterday

a terrible ache began

in democracy’s belly.

After examination

the doctor diagonosed :

” The stomach

has a tumour

of power.”

Translator : Pradip Khandwala

આજે પંદરમી ઑગષ્ટ – ભારતનો સ્વાતંત્ર્યદિન

આપણી આઝાદી એટલે કે આપણી લોકશાહીને આજે ૬૧ વર્ષ પૂરા થયાં .  અને આ ઉંમર એવી કે બિમારી તો આવે ચાલો તો જોઈએ ફિલિપ કલાર્ક આપણી આઝાદીનું ‘નિદાન’ શું કરે છે ?!!

.