.

( a painting by Dutch traveller Phillipus Baldaeus during 17th century )

.

વર્ષોથી તેઓ એક નગર રચી રહ્યા,

કોઈને ખબર નથી

એનાં ઈંટ, માટી ને પથ્થર ક્યાંથી આવી રહ્યાં,

એ તો જો કે એમને પણ ખબર નથી.

કે તેઓ એ બધું ક્યાંથી લાવી રહ્યા.

વર્ષોથી તેઓ એક નગર રચી રહ્યા.

વર્ષોથી કોઈ માણેકનાથ બાવો જાદુઈ સાદડી વણી રહ્યો.

કોઈને ખબર નથી.

કે શાથી એ રાતે વણીને દ્‍હાડે ઉકેલી રહ્યો.

પણ એને શું ખબર નથી.

કે છાનોમાનો એ શું સંકેલી રહ્યો ?

વર્ષોથી કોઈ માણેકનાથ બાવો જાદુઈ સાદડી વણી રહ્યો.

વર્ષોથી તેઓ એક નગર ખચખચી રહ્યા.

વર્ષોથી કોઈ માણેકનાથ બાવો બણબણી રહ્યો.

વર્ષોથી કોઈ માણેકનાથ બાવો ગણગણી રહ્યો.

વર્ષોથી તેઓ એક નગર કચકચી રહ્યા.

વર્ષોથી તેઓ જે નગર રચી રહ્યા છે તે નથી નકશાનું નગર,

વર્ષોથી તેઓ જે નગર રચી રહ્યા છે તે તો છે ન-કશાનું નગર.

- નિરંજન ભગત

.

નગર એટલે ઈંટ, માટી ને પથ્થર માત્ર ?  નકશામાં દેખાતું નગર – અમદાવાદને સત્તરમી સદીમાં કોઇ ડચ મુસાફરે રંગોમાં ઉતાર્યું છે. પણ એ સિવાય પણ, ન-કશાનું નગરમાં કશુંક તો છે.

.

.

.

.

.

( ભદ્રના સંભારણાંનું આ નગર )

.

( ભદ્ર ચોક હાલમાં )

.

શ્વાન સસલાની કથાનું આ નગર,
ચાર અહમદની તથાનું આ નગર.

સંત એક વસ્યો હતો સાબર તટે,
દેશના એ નાખુદાનું આ નગર.

ઝૂલતા મિનારની ફરતે અહીં,
બંધ મિલોની વ્યથાનું આ નગર.

શહેર વચ્ચે શોભતી એ આજ તક,
સઈદ સીદીની કળાનું આ નગર.

ચોક એ માણેકના નામે હજી,
કોટનું ને કાંગરાનું આ નગર.

વાવ દદ્દાની અતીત સાક્ષી સમી,
ભદ્રના સંભારણાંનું આ નગર.

છે દફન સંતો-ફકીરો ઔલિયા,
પ્રાર્થનાઓ ને દુઆનું આ નગર.

ચાલ કાંકરિયા ફરીને આવશું,
સાંજ ત્યાં ભેગા થવાનું આ નગર.

પ્રેમથી તું પણ રહે હું પણ રહું,
તો બને કેવું મજાનું આ નગર.

છે અડીખમ કાળના ખપ્પર મહીં,
રે અઝીઝ રૂડું બધાનું આ નગર.

- ‘અઝીઝ’ ટંકારવી

.

.

શ્વાન અને સસલાની કથાનું  આ નગર,  અન્ય કથાઓ પણ એટલી જ રસપ્રદ ધરાવે છે.   ઝૂલતા મિનારા, સીદી સૈયદની જાળી, માણેકચોક કે દાદા હરિની વાવ ….. છસો વર્ષ પછી હજી પણ બધુંયે અડીખમ છે ! કારણ, પ્રાર્થનાઓ  અને દુઆનું આ નગર… !

.

.

.

.

.

.

ખાલી કૂવામાંથી મીઠું પાણી ભરતું અમદાવાદ,
ચૈતરના બપોરે પરસેવામાં તરતું અમદાવાદ.

એહમદશાહના જરીપુરાણા ફોટાની સંગાથે,
કેલેન્ડરના ડટ્ટામાંથી ટપટપ ખરતું અમદાવાદ.

સાંજ પડે ને માણેકચોક ને લૉ-ગાર્ડનના રસ્તે,
તીખી તીખી જીભ લઈ ત્યાં સરતું અમદાવાદ.

હઠીસીંઘના દહેરાઓમાં લટાર મારી આવી,
સીદી સૈયદની જાળીઓમાં આવી ઠરતું અમદાવાદ.

નેહરુ પુલની નીચે જો ચોમાસું આવી પેઠું ,
રંગબેરંગી છત્રી પર જો મરતું અમદાવાદ.

શાહપુર પાસે આવો તો રબડી ચા હું પિવડાવું,
બાપુની જૂની કીટલીમાં આખું ફરતું અમદાવાદ.

ઘંટનાદ ને અઝાનના એ મિશ્ર તાલની વચ્ચે,
લોકો વચ્ચેના અંતરને ટૂંકા કરતું અમદાવાદ.

- ડૉ. એસ. એસ. રાહી

.

.

અહેમદશાહનું અમદાવાદ આજે છસો વર્ષ પૂરા કરી રહ્યું છે.  ગયા વર્ષે, છસો વર્ષની ઉજવણીનો પ્રારંભ થયો ત્યારે અમદાવાદ વિષયક કાવ્યો, ગીત, ગઝલો માણેલાં.  વળી, આજથી અમદાવાદનાં ગીત, ગઝલ અને કાવ્ય માણતાં અમદાવાદને Happy Birthday  wish કરીશું ?!!

.

.

.

.

( સાબરમતી તટે એક સાંજ )

સાબરમતી નિરંતર જેને હૈયે નિર્મળ વહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.
આપણું અમદાવાદ.

ઋષિ, સંત, વિદ્વાન, ઑલિયા, મહાજનોની ભૂમિ,
કલા, કસબ, ઉદ્યોગ, ધર્મ, શિક્ષણ, ચિંતનની ભૂમિ;
અભય અને સાહસ આ ભૂમિના કણકણમાં વહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

મંદિર, મસ્જિદ, દેરાસર કે જાળી અને મિનારા,
ખડકી, પોળ, મહોલ્લામાં જીવન સહુનાં મજીયારાં;
કિલ્લા, દરવાજા, તળાવ ઈતિહાસ બનીને રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

સ્થાપત્યો, ભંડાર ગ્રંથનાં સંગ્રહસ્થાન અનોખાં,
વાણી-પાણીને વહેવારે અમદાવાદી નોખાં;
સૂર શબ્દની પરંપરાનું ગૌરવ ઉજ્જ્વળ વહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

રથયાત્રા કે હોય તાજિયા કે ગરબો થઈ ઘૂમે,
ઉત્તરાયણે પતંગ થઈને નભ આખું ચૂમે;
વારે-તહેવારે ઉત્સવમાં હળી મળીને રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

રિવરફ્ર્ન્ટની રોનકમાં ઝળહળતું રહે નિરંતર,
આશ્રમથી દાંડીની યાત્રા નથી સ્મરણમાં અંતર;
પ્રાચીન અર્વાચીન થઈ આંખોમાં રમતું રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

હાર-જીત ભૂલી હંમેશા રહ્યાં સહુ સંગાથે,
દેશ અને દુનિયાની સાથે સદા સમયની સાથે;
અહો નિરંતર અંતરમાં આ ગાન ગૂંજતું રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

- માધવ રામાનુજ

સાભ્રમત્યા સ્તરે ગુપ્તં તીર્થઁ પરમપાવનમ્
ખડ્.ગધારમિતિ રવ્યાંત કર્લો ગુપ્તં ભવિષ્યતિ – પદ્મપુરાણ (૧૫૪.૧)

આશરે સોળમી સદીમાં રચાયેલ પદ્મપુરાણમાં સાભ્રમતી અને તેને કિનારે આવેલ તીર્થસ્થાનોનાં વર્ણન પરથી સાબરમતીનું નામ સાભ્રમતી હોવાનું સુસંગત છે.  આજે જ્યારે સાબરમતી રિવરફ્રન્ટની રોનકમાં ઝળહળવા થનગની રહી છે ત્યારે માધવ રામાનુજની કલમે પ્રાચીન અને અર્વાચીન અમદાવાદની વાતો માણવી જરુર ગમશે. હુલ્લડો એટલે અમદાવાદ એવું જાણનારને, મુસ્લિમ આગેવાનો રથયાત્રાનું સ્વાગત કરે અને તાજિયામાં હિન્દુ આગેવાનો સહકાર આપે તે વાત જાણી જરુર આશ્ચર્ય થશે.

*આજનાં દિને જ, ૧૨ માર્ચ, ૧૯૩૦નાં રોજ, દાંડી કૂચ સાબરમતી આશ્રમથી શરુ થઈ હતી.

.

( અમદાવાદની સફર રીક્ષામાં )

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો, નવસો નવ્વાણું નંબરવાળો,
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

એવી રીક્ષા હાંકુ હેરત પામે ઉપરવાળો,
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

રીચી રોડના અડ્ડા જેવી હોટલ એક વખણાય,
જ્યાં ગરમ ફાફડા ગરમ જલેબી નાના-મોટાં ખાય,
અહીં દાળમાં પડતો કેવો ઉમદા ગરમ મસાલો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

ભદ્ર મહીં બિરાજે રુડા માતા ભદ્રકાળી,
ભીડ જામે ત્યાં ભક્તજનોની સૌના દુ:ખ દે ટાળી,
જ્યાં મંદિર હોય ત્યાં જરૂર હોય કોઈ બૂટ ચોરવાવાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

રાત પડે ત્યારે માણેકચોકની અંદર જયાફત ઊડે,
અરે પાણીપુરી ને કુલ્ફી ભજીયા,શેઠ મજુર સૌ ઝૂડે,
દિવસે અહીં સોની બેસે ને રાતે ગોટાવાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

લૉ-ગાર્ડન કે લવ ગાર્ડન એ હજુ એ ના સમજાય,
પણ સાંજ પડે ત્યાં છોરા છોરી ફરવા બહાને જાય,
લૉ ને લવ ની અંદર થોડો થઇ ગયો ગોટાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રિક્ષાવાળો.

એક વાણિયે સાબરના પાણીની કિંમત જાણી,
દાંડી કૂચથી આઝાદીની લડત અહીં મંડાણી,
પણ સાચો અમદાવાદી કોઇને કદી ન ઝૂકવાવાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

કોઈ રીસાયેલા પ્રેમી-પંખીડા રીક્ષા કરતા ભાડે,
એકબીજાથી રૂસણું લઈને મીઠો ઝઘડો માણે,
પણ એક બ્રેકના ફટકે, કેવો કરીએ મેળ રૂપાળો,
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

- અવિનાશ વ્યાસ

સાંપ્રત સમયમાં ઐતિહાસિક પુરાવાઓ હસ્તપ્રતો, શિલાલેખો કે તેની બાંધણી અથવા ઐતિહાસિક કે સાહિત્યિક પુસ્તકોને આધારે મેળવવામાં આવે છે. પરંતુ આજે આ ગીત ( વિવેકભાઈની ખાસ પસંદગી ) મૂકતી વખતે તેની વિડીયો લીંક જોતાં લાગ્યું કે, ભવિષ્યમાં આવી વિડીયો પણ અમદાવાદનાં જૂનાં સંભારણાંની યાદ અપાવશે.  પાછલાં દશ વર્ષોમાં જ અમદાવાદનો નકશો બદલાઈ ગયો છે. ત્યારે આ જૂનું અમદાવાદ માણવું ગમશે જ. ( ઑડિયો ) કિશોરકુમારનાં સ્વરમાં.  રીક્ષા એ અમદાવાદની આગવી ઓળખ છે, તો અમદાવાદને રીક્ષામાં બેસી માણવા આ વિડીયો જરુર જોશો.

* રીચી રોડના અડ્ડા જેવી હોટલ એટલે ગાંધીરોડ પર આવેલી ચંદ્રવિલાસ હોટેલ જેની જલેબી અને દાળ ખૂબ વખણાતાં. * લૉ-ગાર્ડન – અમદાવાદનો એક જાણીતો બગીચો.

તા.ક. ગઝલપ્રેમીઓ માટે :

અમદાવાદની છસો વર્ષની ઉજવણી માટે ૩-૪ મહિના પહેલાં નેટ પર સર્ચ કરતાં જાણવા મળ્યું કે અમદાવાદ કે તેનાં ઈતિહાસની વધુ માહિતી નેટ પર અંગ્રેજીમાં વીકી પર (ગુજરાતીમાં તો ?) પણ ઉપલબ્ધ નથી. આથી તે અંગે વધુ અભ્યાસ કરી ટૂંક માહિતી મૂકવામાં આવી છે. ( જે પણ માહિતી આપવામાં આવી છે તેમાં આંશિક કે પૂર્ણ રુપે તથ્ય રહેલું છે. )  સાહિત્યિક મૂલ્ય આપને ન લાગે પણ તેનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય જરા પણ ઓછું નથી. અહમદશાહનાં માણેકબુરજ થી રીવર ફીન્ટ અમદાવાદનો  ઈતિહાસ માણી વળી જલ્દીથી ગઝલ માણીશું.  શક્ય છે કે,  ભવિષ્યમાં રીક્ષા પણ એક ભૂતકાળ હોય.

.

( અમદાવાદની પહેલી પોળ )

અમે અમદાવાદી, અમે અમદાવાદી.
જેનું પાણી લાવ્યું તાણી ભારતની આઝાદી,
અમે અમદાવાદી.

અમદાવાદના જીવનનો સૂણજો ઇતિહાસ ટચુકડો,
જ્યાં પહેલાં બોલે મિલનુ ભૂંગળુ પછી પુકારે કૂકડો,
ને સાઇકલ લઇને સૌ દોડતાં, રળવા રોટલીનો ટુકડો,
પણ મિલમંદિરનાં ‘નગદેશ્વર’નો રસ્તો કયાં છે ઢૂંકડો,
મિલ મજદૂરની મજદૂરી પર શહેર તણી આબાદી,
અમે અમદાવાદી.

સમાજવાદી, કોંગ્રેસવાદી, શાહીવાદી, મૂડીવાદી.
નહિ સમિતિ,  નહિ કમિટિ, નહિ સોશ્યાલિસ્ટ કે જ્ઞાતિવાદી,
નહિ વાદની વાદવિવાદી, ‘M’ વિટામિનવાદી.
અમે અમદાવાદી.

ઊડે હવામાં ધોતિયું ને પ્હેરી ટોપી ખાદી,
ઊઠી સવારે ગરમ ફાફડા ગરમ જલેબી ખાધી,
આમ જુઓ તો સૂકલકડી ને સુરત લાગે માંદી,
પણ મન ફાવે તો ભલભલાની ઉથલાવી દે ગાદી,
દાદાગીરી કરે બધે છોકરા, છોકરીઓ જ્યાં દાદી,
અમે અમદાવાદી.

હોય ભલે ને સક્કરમી કે હોય ભલે અક્કરમી,
રાખે ના ગરમીની મોસમ કોઈની શરમાશરમી.
પણ ઠંડીમાં બંડીને ભરમે ના રહેવાનું ભરમી,
ચોમાસાનાં ચાર ટીપાંમાં ધરમ કરી લે ધરમી.
આવી તો ભાઈ બહુ કહેવાની, આ તો કહી નાંખી એકાદી.
અમે અમદાવાદી.

પોળની અંદર પોળ, ગલીમાં ગલી, ગલી પાછી જાય શેરીમાં ઢળી,
શેરી પાછી જાય પોળમાં વળી, વળી પાછી ખડકીને અડકીને ખડકી ચલી,
અરે મુંબઈની કોઈ મહિલા જાવા જમાલપુર નીકળી,
ને વાંકીચૂંકી ગલી-ગલીમાં વળી વળી ને ભલી,
ભાઈ માણેકચોકથી નીકળી પાછી માણેકચોકમાં વળી,

અમે અમદાવાદી, ભાઈ અમે અમદાવાદી.
જેનું પાણી લાવ્યું તાણી ભારતની આઝાદી,

અમે અમદાવાદી.

- અવિનાશ વ્યાસ

અમદાવાદની વાત કરીએ અને અવિનાશભાઈનું આ ગીત યાદ ના કરીએ તો કેમ ચાલે ? આ ગીતમાં તેમણે અમદાવાદનું આબેહૂબ વર્ણન કર્યું છે. જ્યારે અમદાવાદની સ્થાપના થઈ ત્યારે સૌ પ્રથમ પોળનું મૂહૅુત કર્યું તે આજે પણ જૂના શેરબજારનાં મકાનની બરાબર સામે અડીખમ ઊભી છે. અમદાવાદની પોળોનો ઈતિહાસ જાણવા લોકો વિદેશથી પણ આવે છે.  (ઑડિયો)

* પોળ શબ્દ સંસ્કૃત ‘પ્રતોલિ’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ દરવાજો વાળો મહોલ્લો થાય છે. * ઓળ એટલે હાર કે પંક્તિ દુકાનોની હાર એટલે કે બજાર જેમકે આજનું ચાંલ્લાઓળ  * અમદાવાદની રચના તે સમયની ગુજરાતની રાજધાની પાટણ શહેર મુજબ કરવામાં આવી છે.

.