.

.

પરભાતે મહી મથવા ઊઠ્યાં જશોદારાણી,
વિસામો દેવાને ઊઠ્યાં સારંગપાણિ.

માતા રે જશોદા તારાં મહીડાં વલોવું,
બીશો ના માતાજી હું ગોળી નહીં ફોડું;
ધ્રૂજ્યો મેરુને એને ધ્રાસકો રે લાગ્યો,
રવૈયો કરશે તો તો નિશ્ચે હું ભાંગ્યો.

વાસુકિ ભણે ‘મારી શી પેર થાશે ?’
નેતરું કરશે તો તો જીવડો રે જાશે.
મહાદેવ વદે, મારી શી વલે થાશે ?
હવેનું આ હળાહળ કેમ રે પીવાશે.

બ્રહ્મા ઇંદ્રાદિક લાગ્યાં રે પાય,
નેતરું મૂકો તમે ગોકુળરાય;
જશોદાજી કહે હું તો નવનિધ પામી,
ભક્તવત્સલ મળ્યો નરસિંહનો સ્વામી.

- નરસિંહ મહેતા

.

શ્રાવણ એટલે કે, ઇશ્વર માટે પ્રેમ અને ભક્તિનો મહિનો.   આમ તો, ભોલે શંકરને જ  દૂધ – બીલીથી ખુશ કરવાનો  મહિનો. પણ, હમણાં જ જન્માષ્ટમી ગઇ છે તો કૃષ્ણલીલાનું વર્ણન કરતાં કેટલાંક ગીત – ભજનોને માણીશું. બાળ કાનુડો, મૈયા જશોદાને મહી વલોવવાની મદદ કરવાનું કહે છે.  ત્યારે સર્વ દેવી-દેવતાઓને સમુદ્ર-મંથન યાદ આવી જાય છે.   વિષ્ણુ ફરીથી જો મહી વલોવવા બેસી જશે તો ? -  આથી મેરૂ ( એક પર્વત) અને વાસુકિ નાગ ( જેને દોરડું બનાવ્યું )  ની મદદથી સમુદ્રમંથન કરેલું તે બન્ને  કહે છે,  હવે ફરીથી સમુદ્ર – મંથન કરશો તો અમારું શું ?  વળી, મહાદેવજી કહે છે,  હવે ફરીથી ઝેર નીકળશે તો હું કેમ કરીને પીશ ?  આથી બ્રહ્મા – ઇંદ્ર સર્વે દેવી-દેવતાઓ બાલ કૃષ્ણને વિનંતી કરીને મહી વલોવવાની ના પાડે છે.

.

શબ્દાર્થ :  ગોળી – દહીં વલોવવાનું એક ગોળ વાસણ.   મેરુ – એક પર્વતનું નામ. ( તેને આધારે પૃથ્વી રહેલી છે અને ગ્રહો તેની આસપાસ ફરે છે. વળી, તે સોનાનો પર્વત છે, જેની ઉપર ઇંદ્રની નગરી વસેલી છે )    રવૈયો – દહીં વલોવવા માટેનો એક ઊભો વાંસ.  (મંથનદંડ)   વાસુકિ – નાગોનો રાજા.    નેતરું -  દહીં વલોવવા માટે રવૈયાને ફરતે ત્રણ-ચાર આંટા મારી વીંટવામાં આવેલું દોરડું.   (  દેવ-દૈત્યોએ ભેગાં મળી, સમુદ્ર મંથન કરેલું ત્યારે મેરુ પર્વતનો રવૈયો કરેલો અને નેતરું વાસુકિ નાગનું બનાવેલું. તે ઘટના આધારિત ઉપરોક્ત ગીત છે. )

.

.

.

.

( સી.એન.વિદ્યાવિહાર, અમદાવાદ)

.

અમે નમીએ તને ચિર સાથી, સાથી વિદ્યાવિહાર,
સાથી ચિરંતન તુજ સનાતન દિપક તુજ સુકાની.

બીજકળા શી શારદ રેખા, દે અમ પ્રાણ ખીલાવી,
તારે હૈયે જ્ઞાનની સરિતા, ક્ષિતિજો વિશાળ તારી,
અમે નમીએ તને ચિર સાથી, સાથી વિદ્યાવિહાર.

કમલ સુકોમલ ઊર્મિ નિર્મળ, પ્રભા સૂર્ય સમ ભારી,
સ્ફૂરી રહી અમ અંતર આજે વાણી સાત્વિક તારી,
અમે નમીએ તને ચિર સાથી, સાથી વિદ્યાવિહાર.

સુખે દુઃખે કે જીવન મરણે એક જ ઊર્મિ અમારી,
અમ પર તારી સદાય હોજો છાયા મંગળકારી,
અમે નમીએ તને ચિર સાથી, સાથી વિદ્યાવિહાર.

- સ્નેહરશ્મિ

.

.

આજે, મોટાં થયા પછી, જીવનમાં શિક્ષણનું મૂલ્ય સમજાય છે.  વળી,   સી.એન.વિદ્યાવિહાર જેવી નામાંકિત સંસ્થામાં શિક્ષા પ્રાપ્ત થઇ તે પણ  જીવનનો એક અનેરો લ્હાવો હતો.  ખાદીનો યુનિફોર્મ , પ્રાર્થના મંદિર કે કર્મનિષ્ઠ શિક્ષકો આજે પણ આંખ સામેથી હઠતાં નથી.  કદાચ એટલે જ , સ્નેહરશ્મિ  ( ઝીણાદાદા) એ ’વિદ્યાવિહાર’ને ચિર સાથી અને સુકાની કહ્યું છે.   શિક્ષક દિન નિમિત્તે,  હાથ પકડી, એકડો ઘૂંટાવનાર અને સાથે સાથે , જીવનનાં પાઠ શીખવતાં સૌ શિક્ષકો અને ગુરુજીને શત શત વંદન.

;

.

.

.

કોક વાર થાય પોઢું ફૂલનાં હિંડોળે, કાન દોરી ખેંચીને તું ઝૂલાવે.
અમથી હું આંખ મીંચું, કાન રહું માંડી, કે હાલરડું ગાવું તને ફાવે ?

સ્હેજ જરા અટકે જો ઝોલો, તો ખોયાને બે હાથ ઝાલી થાઉં બેઠો,
થાકીને કોઇ વાર મેલી જો દોરી, તને બેસવા ન દઉં લેશ હેઠો ;
કંટાળી માર મને ધબ્બા ને કાલીકાલી વાણીથી છો ને ફોસલાવે.

અમનેયે આવડે છે મરકલડાં આણતાં, ને અમનેયે ભાવે છે ગોરસ,
અમને એ ઓરતા કંદબડાળ બેસીએ કે મંદિરમાં બની જઇએ આરસ,
થીર આંખે બેસીએ ને ચંદન ને ધૂપ લઇ હળવે હળવે તું પાસ આવે.

- હરીન્દ્ર દવે

.

.

આપણે જન્માષ્ટમીનાં દિવસે દર વર્ષે બાળ કાનુડાને લાડે કોડે પારણામાં ઝુલાવીએ છીએ.  નરસૈંયો કહે છે, બ્રહ્મ કરે લટકાં બ્રહ્મ પાસે.  પણ આ તો  બ્રહ્મ પાસે, લાડ કરવા બેઠો છે એક માણસ કે જેનો માંહ્યલો જાગી ઊઠ્યો છે .  જશોદાને, રાધાને, ગોપીઓને જીદ કરી, નખરાં કરી, હેરાન કરતો, તેની પાસે – કવિ પોતાપણું દાખવી કામણગારો, નખરાળો ‘કૃષ્ણ’  ઝૂલાવેની જીદ કરી, તેનાં જેવાં જ નખરાં કરી મન મોહી લે છે. જન્માષ્ટમી નિમિત્તે ,  સૌની ’તેની’  સાથે નખરાળી આત્મીયતા કેળવાય તેવી શુભેચ્છાઓ.

.

.

.

.

.

ઝવેરચંદ મેઘાણી કહે છે, “રાગ-સૂરમાં ગાવા સારુ બનેલાં ગીતોને એના કલ્પાયેલા ઢાળથી જુદી રીતે ગાવાથી જ એનો વધ થાય છે, કેમકે રચનારાના હૃદયમાં એ શબ્દો ગૂંથતી વેળા અમુક રાગનું સતત ગુંજન ચાલેલું હોય છે.  એ રાગ અમુક ભાવનો વાહક બનવા પસંદ થયો હોય છે. આમ કર્તાએ મુકરર કરેલ ઢાળ કાવ્યકૃતિનું અવિચ્છેદ્ય અંગ બની જાય છે.  માટે જ મારા નિર્માણ કરેલ ઢાળોમાં મારા ગીતો નથી ગવાતાં ત્યારે એ ગીતો દુખિત બને છે.  ‘કોઇનો લાડકવાયો’ એ મારું ઘણું જ લાડકવાયું ગીત મારા કંઠનાં મુકરર સૂરોમાંથી જ ઉદ્‌ભવેલું અને એ જ સૂરો વડે સીંચાયેલું.  તેને જ્યારે કલિંગડા કે મરાઠી સાખીનાં બદલે મૂળ ભૈરવીમાં ગવાયેલું સાંભળું છું ત્યારે મારું પ્રિય સંતાન રીબાતું હોવાની વેદના થાય છે અને મારું પ્રિયમાં પ્રિય બાળક કતલ થયું હોય એવો ખેદ થાય છે.”

આપણાં સૌના લાડીલા રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં જન્મદિને તેમનાં લાડકવાયા ગીતને તેમનાં પ્રિય રાગ કલિંગડામાં, તેમની સુપુત્રી ઇન્દુબેન શાહનાં સ્વરમાં માણી,  તેમને યાદ કરી,  ફરી આ ગીતને મૂળ અંગ્રેજી કાવ્ય સાથે માણીએ.   ( વિશેષ માહિતી અને ઓડિયો માટે પિનાકીભાઇ મેઘાણીનો ખૂબ ખૂબ આભાર )

.

.

( રક્ત ટપકતી…… ઝવેરચંદ મેઘાણીના હસ્તાક્ષરમાં )
સાભાર : યશ મેઘાણી

.

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

( ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં સુપુત્રી ઈન્દુબેન અનિલભાઇ શાહનાં સ્વરમાં )

રક્ત ટપકતી સો સો ઝોળી સમરાંગણથી આવે
કેસર-વરણી દેશસેવિકા કોમલ  સેજ  બિછાવે
ઘાયલ મરતાં મરતાં રે
માતની આઝાદી ગાવે

કો’ની વનિતા, કો’ની માતા, ભગિની  ટોળે  વળતી
શોણિતભીના પતિ-સુત-વીરની રણશૈયા પર લળતી
મુખથી ખમ્મા ખમ્મા કરતી
માથે કર મીઠો  ધરતી

થોકે થોકે લોક ઊમટતા રણજોધ્ધા જોવાને
શાહબાશીના શબદ બોલતા પ્રત્યેકની પિછાને
નિજ   ગૌરવ   કેરે   ગાને
જખમી જન જાગે અભિમાને

સહુ સૈનિકનાં વહાલાં જનનો મળિયો જ્યાં સુખમેળો
છેવાડો  ને  એકલવાયો    અબોલ  એક   સૂતેલો
અણપૂછયો અણપ્રીછેલો
કોઇનો અજાણ લાડીલો

એનું  શિર  ખોળામાં  લેવા  કોઇ જનેતા ના’વી
એને સીંચણ તેલ-કચોળા નવ કોઇ બહેની લાવી
કોઇના   લાડકવાયાની
ન કોઇએ ખબર પૂછાવી

ભાલે એને બચીઓ ભરતી  લટો  સુંવાળી  સૂતી
સન્મુખ ઝીલ્યાં ઘાવો મહીંથી ટપટપ છાતી ચૂતી
કોઇના    લાડકવાયાની
આંખડી અમૃત નીતરતી

કોઈના એ લાડકવાયાનાં લોચન લોલ બિડાયાં
આખરની સ્મૃતિનાં બે આંસુ કપોલ પર ઠેરાયાં
આતમ-દીપક  ઓલાયા
ઓષ્ટનાં ગુલાબ કરમાયાં

કોઈના એ લાડકડા પાસે હળવે પગ સંચરજો
હળવે એનાં  હૈયા ઉપર કર-જોડામણ કરજો
પાસે  ધૂપસળી   ધરજો
કાનમાં પ્રભુપદ ઉચ્ચરજો

વિખરેલી એ લાડકડાની સમારજો લટ ધીરે
એને ઓષ્ટ-કપોલે-ભાલે ધરજો ચુંબન ધીરે
સહુ માતા ને ભગિની રે
ગોદ લેજો  ધીરે  ધીરે

વાંકડિયા એ ઝુલ્ફાંની મગરૂબ હશે કો માતા
એ ગાલોની સુધા પીનારા હોઠ હશે બે રાતા
રે ! તમ ચુંબન ચોડાતાં
પામશે લાડકડો શાતા

એ લાડકડાની પ્રતિમાનાં છાનાં પૂજન કરતી
એની રક્ષા કાજે અહરનિશ પ્રભુને પાયે પડતી
ઉરની    એકાંતે    રડતી
વિજોગણ હશે દિનો ગણતી

કંકાવટીએ આંસુ ધોળી છેલ્લું તિલક કરતાં
એને કંઠ વીંટાયાં હોશે  કર બે કંકણવંતા
વસમાં વળામણાં  દેતાં
બાથ ભીડી બે પળ લેતાં

એની કૂચકદમ જોતી   અભિમાન ભરી મલકાતી
જોતી એની રૂધિર છલક્તી ગજગજ પ્હોળી છાતી
અધબીડ્યાં બારણિયાંમાંથી
રડી હશે કો આંખ બે રાતી

એવી કોઇ પ્રિયાનો પ્રીતમ આજ ચિતા પર પોઢે
એકલડો ને  અણબૂઝેલો   અગન-પિછોડી ઓઢે
કોઇના   લાડકવાયાને
ચૂમે પાવકજ્વાલા મોઢે

એની ભસ્માંકિત ભૂમિ પર ચણજો આરસ-ખાંભી
એ પથ્થર પર કોતરશો નવ કોઇ કવિતા લાંબી
લખજો: ‘ખાક પડી આંહી
કોઈના   લાડકવાયાની’

- ઝવેરચંદ મેઘાણી

.

લોકલાડીલા, રાષ્ટ્રીય શાયર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીના જન્મદિને તેમની એક અમર કૃતિ….  તેમનાં જ હસ્તાક્ષરમાં.  Marie La Coste  રચિત Somebody’s Darling કાવ્ય પરથી તેમને આ ગીતની પ્રેરણા મળેલી. તેમનાં જ શબ્દોમાં…..
” Somebody’s Darling એ નામનું એક અંગ્રેજી પદ ભાઈ શ્રી દેવીદાસે અબ્બાસ દાદાની વિદાય – રાત્રિએ વાંચી સંભળાવેલું. તે પરથી આ સૂઝ્યું છે. અત્યારનાં આપણા સમયને અનુરુપ ભાવ આપેલો છે. અનુવાદ નથી. “

પ્રથમ ગુજરાતી બ્લૉગનું સ્થાન અને માન જે ધરાવે છે તે ‘ ફોર એસ વી – પ્રભાતનાં પુષ્પો ‘ પર તેમણે આ મૂળ અંગ્રેજી કાવ્ય પણ મૂકેલ છે. મૂળ અંગ્રેજી કાવ્ય અને civil war વિષે વધુ માહિતી માટે War and American popular culture: a historical encyclopedia By M. Paul Holsinger ( e-book ) અને કાવ્ય પ્રકાશિત થયેલ તેની માહિતી… !!

.

( special thanks to http://web2.lib.unc.edu/music/eam/index.html )

SOMEBODY’S DARLING

Into the ward of the clean white-washed halls,
Where the dead slept and the dying lay;
Wounded by bayonets, sabres and balls,
Somebody’s darling was borne one day.

Somebody’s darling so young and so brave,
Wearing still on his sweet yet pale face
Soon to be hid in the dust of the grave,
The lingering light of his boyhood’s grace.

Somebody’s darling, somebody’s pride,
Who’ll tell his Mother where her boy died?

Matted and damp are his tresses of gold,
Kissing the snow of that fair young brow;
Pale are the lips of most delicate mould,
Somebody’s darling is dying now.

Back from his beautiful purple-veined brow,
Brush off the wandering waves of gold;
Cross his white hands on his broad bosom now,
Somebody’s darling is still and cold.

Give him a kiss, but for somebody’s sake,
Murmur a prayer for him, soft and low,
One little curl from his golden mates take,
Somebody’s they were once, you know,

Somebody’s warm hand has oft rested there,
Was it a Mother’s so soft and white?
Or have the lips of a sister, so fair,
Ever been bathed in their waves of light?

Somebody’s watching and waiting for him,
Yearning to hold him again to her breast;
Yet there he lies with his blue eyes so dim,
And purple, child-like lips half apart.

Tenderly bury the fair, unknown dead,
Pausing to drop on this grave a tear;
Carve on the wooden slab over his head,
“Somebody’s darling is slumbering here.”

- Marie Ravenal de la Coste

.

ગુજરાતી સાહિત્યનો ” મેઘાણી ” નામનો ઈતિહાસ પ્રત્યક્ષ નિહાળવો હોય તો તેમની વૅબસાઇટ  www.jharverchandmeghani.com ની  મુલાકાત જરુર લેશો.  સંજય ભાવેએ અભિવાચનમાં જણાવેલું કે, જ્યારે તેઓ ૮ વર્ષનાં હતાં ત્યારે ઑક્સફર્ડ યુનિ. ના વિદ્ધાનો તેમનાં નિવાસસ્થાને ઉતરેલાં અને તેમણે ગાયેલું એક લોકગીત, તે સમયનું રેકોર્ડ કરેલ, જે હાલમાં પણ કેલિફોર્નિયા યુનિ.ની લાયબ્રેરીમાં છે. તેમની સાઇટ પર તેમના અવાજમાં રેકોર્ડ કરેલ ગીત સાંભળી પણ શકશો અને ડાઉનલોડ પણ કરી શકશો.  પિનાકીભાઇ મેઘાણીને આટલી સમૃદ્ધ અને ભવ્ય વૅબસાઇટ બનાવવા માટે દિલથી અભિનંદન.  યશ મેઘાણીને પણ તેનાં જન્મદિન માટે આગોતરી શુભેચ્છાઓ….. !!

.

.

,

શ્રાવણ આવ્યો, જો રે, રાજની, શૂં કીજે ? નવ્ય જાય રજની.
શાંમસુંદર તો નાવ્યો રે, બાઈ, લંપટ સાથિ સી રે સગાઈ ?

તેહને તો ત્યાંહાં ઘણીએ મ્યલશ્યે, હઇડું અહ્‌મારું વિરહે બલશે.
બાપીડો ‘પીઉ પીઉ’ પોકારે, મનમથ પાંચે બાંણે મારે.

વીજલડી તણે ચમકારે, માહારા મનડાને અંગારે,
હોય નહિં જે એહને વારે, કાયા માહારે અમૃત ઠારે.

મોર બોલે છે એ પાપી, સહલે મ્યલીને હૂં સંતાપી,
વેલ્ય દેવડાંજાએ જૂઈ ફૂલ તણી ગંધે હૂં મૂઈ.

સઘલાં વાહાલાં તો લાગે, રમીએ પથ રમતાં તાં આગે,
વૃંદાવન માંહિ હરિ સાથે ફૂલ વીણીએ વલગી હાથે.

હરજી હાર ગૂંથી પેહરાવે, તો મુઝ મોર નાચતો ભાવે.
ફોરાં લાગે, કાયા કાંપે, સુંદરવર રદયા-સું ચાંપે.

વિરહણીને વરસે તો બલતૂં, ઉહલાનું નવ્ય દીસે વલતૂં.
વરસાડો વાહાલો તાં તેહને, વશે હોય મન કાંન્યે જેહનેં.

કો છે જે નંદસુતને લ્યાવે, માહારા રદેનો તાપ સમાવે ?
અથવા માહારા ચીતને વાલે, પીતાંબર-સું પ્રીત જ ટાલે ?

તેણે કરી હૂં ઘણૂં વીગૂતી, એકે દિન સુખે નવ્ય સૂતી.
એ વિરહે મરવું તે વારુ, આસા જૂઠી આવ્યા સારુ.

ત્યાંહાં તો ચાલી ન જવાએ, એહવાં નીલજ ક્યમ થવાય ?
ભાલણપ્રભુ રાખે કે ન રાખે, જેહને ચાલતું સીતા પાખે,
તેહને તો ત્યાંહાં બીજી નોહતી, તેહને છે ઘણીએ પહનોતી.

- ભાલણ

( રાગ : મલ્હાર )

ભાગવતના દશમસ્કંધનો સારાનુવાદ કરતાં ભાલણે, કૃષ્ણલીલાનાં સુંદર શબ્દચિત્રો આલેખ્યાં છે.  ભાલણની રચનાઓની હસ્તપ્રતમાં ક્યાંક રાધા-કૃષ્ણનાં  રંગચિત્રો પણ જોવાં મળે છે.  કે.કા.શાસ્ત્રીનાં માર્ગદર્શન હેઠળ ધીરુભાઈ દોશીએ નોંધ્યું છે કે, હસ્તપ્રતોમાં પણ, લહિયાએ સમયાનુસાર છૂટ લઇ,  શબ્દોમાં ફેરફાર કરેલો જોવા મળે છે.  આજની આ રચનામાં, જોડણી અને શબ્દો મેં જાણીજોઇને યથાવત્‌  રાખ્યાં છે.  વળી, દરેક પદોમાં રાગનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે જે દર્શાવે છે કે, પંદરમી સદીમાં પણ તેઓ કેટલાં કળાકુશળ હતાં. વળી, તેઓએ વ્રજ ભાષામાં પણ પદો લખ્યાં છે.

.

.

.

જૂનું તો થયું રે, દેવળ જૂનું તો થયું;
મારો હંસલો નાનો ને, દેવળ જૂનું તો થયું.

આ રે કાયા રે હંસા, ડોલવાને લાગી રે;
પડી ગયા દાંત, માંયલી રેખું તો રહી. – મારો0

તારે ને મારે હંસા, પ્રિત્યું બંધાણી રે;
ઊડી ગયો હંસ, પિંજર પડી રે રહ્યું.  – મારો0

બાઈ મીરાં કે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ;
પ્રેમનો પ્યાલો તમને પાઉં ને પીઉં. – મારો0

- મીરાંબાઈ

મીરાંબાઇ આમ તો, રાજસ્થાનનાં  … તો ગુજરાતીમાં કેવી રીતે તેમનાં આટલાં બધાં ભજનો ? આ પ્રશ્ન કાયમ મને સતાવતો.  પણ, ઘણું કરીને,  પ્રાચીન ભજનોને અર્વાચીન બોલીમાં જ આપણે અપનાવી લીધાં છે તેમ, મીરાંબાઇનાં રાજસ્થાની કે હિન્દી ભજનો પણ ગુજરાતીમાં ફેરવાઇ ગયાં હશે ?!!  હાલમાં જ ક્યાંક વાંચવામાં આવેલું કે, કૃષ્ણની જે મૂર્તિ લઇને મીરાંબાઈ, મેવાડ ગયેલાં, તે મૂર્તિની સ્થાપના દહેગામ પાસે આવેલ કોઇ ગામમાં કરેલી છે.

મીરાંબાઈ, દેવળ ને કાયા અને હંસ ને આત્માની ઉપમા આપી, સ્થૂળ દેહ નહિં,  નિરાકાર આત્મસ્વરુપ જ સત્ય છે, તે બ્રહ્મસત્યને કેટલી સહજતાપૂર્વક વર્ણવે છે !

.