હે જી મારું બળદ વિનાનું, દોડે જૂનું ગાડું રે,
પ્રભુજી તારી અકળ લીલા, હું કદી ના જાણું રે.

ગોળ-રોટલો મૂકી તેઁ, ભરી દીધું મુજ ભાણું રે,
અમરત જેવો સ્વાદ, તારી થાળીનો હું માણું રે.

રુદિયે ટહુકે કોયલ ને, આકાશી રંગોનું લ્હાણું રે,
દુનિયાના કોલાહલ વચ્ચે, ગાતો તારું ગાણું રે.

ખૂબ કમાયો ખૂબ ગુમાવ્યું, શું બચ્યું ના જાણું રે,
જીવનની સોનેરી સાંજે, તું જ હવે મુજ નાણું રે.

જંગલમાં તું મંગલ કરતો, તારી લીલા વખાણું રે,
સવાર સાંજ આવી જા’તો, તું લાવે નવલું વ્હાણું રે.

સઘળી ચિઁતા છોડીને હું, મુજ કરતાલ વગાડું રે,
તારા ભરોસે આગળ હાંકુ, હું બળદ બળ તારું રે.

- ડૉ. દિનેશ ઓ. શાહ

 દિનેશ અંકલનાં જન્મદિને,  તેમનું એક ખૂબ જ ગમતું ગીત.  એકદમ સરળ ભાષામાં પરમ તત્ત્વની અકળ લીલા દર્શાવી, સમગ્ર જીવનનો સાર પણ સમજાવી દીધો છે. નાનપણમાં ગાડાં નીચે કૂતરુંની વાર્તા સાંભળેલી તે યાદ આવી ગઈ.  દિનેશઅંકલને જન્મદિનની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ !

.

રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે,
મૃત્યુલોકની માટીમાંથી માનવ કહીને ભાખ્યાં રે. 
રાખનાં રમકડાં.

બોલે ડોલે રોજ રમકડાં, નિત નિત રમત્યું માંડે,
આ મ્હારું, આ ત્હારું  કહીને, એકબીજાને ભાંડે રે. 
રાખનાં રમકડાં.

કાચી માટીની કાયા માથે, માયા કેરા રંગ લગાયા,
ઢીંગલા ઢીંગલીએ ઘર માંડ્યાં, ત્યાં તો વિંઝણલા વિંઝાયા રે. 
રાખનાં રમકડાં.

અંત અનંતનો તંત ન તૂટ્યો, ને રમત અધૂરી રહી,
તનડા ને મનડાની વાતો, આવી તેવી ગઈ. 
રાખનાં રમકડાં.

- અવિનાશ વ્યાસ

૧૯૪૯માં આવેલ ગુજરાતી ચલચિત્ર ‘મંગલફેરા’નું આ જાણીતું ગીત આજે  છ દાયકા પછી પણ એટલું જ માનીતું છે.  પંચતત્ત્વોથી બનેલ આ માનવ-દેહ આખરે એ જ પંચતત્ત્વોમાં ભળી જવાનો છે -  એ સનાતન સત્યને ગીતમાં આવરી લેવામાં આવ્યું છે.  વળી, કાચી માટીની કાયાને ઈશ્વર જ માયાના રંગ લગાડી,  ઢીંગલા-ઢીંગલીની રમતો માંડે છે અને મૃત્યુ બાદ આવતાં જન્મે અધૂરી રમત શરુ થાય છે.  જો કે,  હાર-જીત તો આપણે જ વેઠવી પડે છે. 

રામનવમીનાં પવિત્ર દિનની આપ સૌને અંત:કરણથી શુભેચ્છાઓ કે સૌનાં હ્રદયમાં રામનો જન્મ થાય અને રાવણનો નાશ ….વળી, ભારતમાં પુન: રામરાજ્ય સ્થપાય તેવી પણ અભ્યર્થના. 

. 

( ગરમાળાનાં ઝૂમખે ઝૂમખે લટકતો સોનેરી તડકો )

 ( પીળક બાંધે છે માળો -  Eurasian Golden Oriole – ફોટો : વિવેક ટેલર )

પીળઝાણ નજરો ને પીળચટ્ટા શબ્દો ને પીળપદા શ્વાસનો શો તાળો ?
હો, મને વૈદ કને ન લઈ ચાલો, જોયો છે મેં તો મોસમનો પહેલો ગરમાળો !

વર્ષ આખું ઊભ્ભો’તો લીલી પ્રતીક્ષા લઈ, પહેલી પીળાશ ફૂટી આજે;
પીળી આંખોમાં હવે પીળી આવે છે ઊંઘ, પીળવત્તર સપનાંઓ આવે,
પીળુકડા સૂરજની પીળમજી ડાળો પર પીળક* બાંધે છે હવે માળો.
જોયો છે મેં તો મોસમનો પહેલો ગરમાળો !

ઠંડકની પાનખર બેઠી નગરમાં ને, તાપના બગીચા ખીલ્યા સડકો પર;
લૂના ગોફણિયેથી સન્નાટો વીંઝાતો, બારી ન એકે સલામત,
બળઝળતા દિવસો પર ગીધડાંની જેમ નખ ભેરવીને બેઠો ઉનાળો.
જોયો છે મેં તો મોસમનો પહેલો ગરમાળો !

આયખાની આંખ્યુંમાં ટાઢક થઈ અંજાતું, પીળું ગરમાળાનું કાજળ;
રવરવતી વેદના પળમાં ચૂસી લે, જેમ સૂરજ ઢાંકી દે કોઈ વાદળ,
રસ્તાની તડતડતી ચામડી રૂઝવવા હાથ પીળો ફરે છે સુંવાળો.
જોયો છે મેં તો મોસમનો પહેલો ગરમાળો !

- વિવેક મનહર ટેલર
(૧૦-૧૫/૦૩/૨૦૦૯)

હજુ હમણાં તો, હોળીમાં રંગોથી રંગાયા, તેનો રંગ મનમાંથી તો હજુયે નથી ગયો કે ભીંજાયેલી ઓઢણી કોરી ય નથી થઈ…  અને બે જ દિવસમાં કાળઝાળ ગરમીએ તેનાં પીળચટ્ટાં રંગે રંગી દીધાં.   અગ્નિનો રંગ પીળો અને લાલ હોય…  અને કદાચ એટલે જ, આ  બળબળતી બપોરે, ગરમાળો અને ગુલમ્હોર, અગ્નિનાં પ્રતિક બની ઊભાં હશે ?  ગરમાળાનાં ઝુમખે ઝુમખે લટકતો આ સોનેરી તડકો વિવેકભાઈની કલમે તેમનાં જન્મદિને માણવો જરુર ગમશે.  જન્મદિનની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.   

અન્ય સમ-નામી કવિમિત્ર વિવેકભાઈ કાણે ‘સહજ’ નો પણ આજે જ જન્મદિન છે તો તેમની પણ એક ગઝલ માણીશું.

* પીળક – એક પક્ષી. તેનો કંઠ માણવા આ ફ્રેંચ વૅબસાઇટની મુલાકાત લેશો.  તેમાં દર્શાવેલ ‘ play audio’ option પર ક્લિક કરી, તમારા કોમ્પ્યુટરમાં સેવ કરવાથી Windows media playerમાં તેને માણી શકશો.   ફ્રેંચ લોરિયટ (Loriot) અને આપણા ભારતીય સુવર્ણ પીળકનો ટહુકો એક જ છે, એને ફ્રેંચ કે ગુજરાતી આડે નથી આવતું માણસોની જેમ ! 

.

( સાબરમતી તટે એક સાંજ )

સાબરમતી નિરંતર જેને હૈયે નિર્મળ વહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.
આપણું અમદાવાદ.

ઋષિ, સંત, વિદ્વાન, ઑલિયા, મહાજનોની ભૂમિ,
કલા, કસબ, ઉદ્યોગ, ધર્મ, શિક્ષણ, ચિંતનની ભૂમિ;
અભય અને સાહસ આ ભૂમિના કણકણમાં વહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

મંદિર, મસ્જિદ, દેરાસર કે જાળી અને મિનારા,
ખડકી, પોળ, મહોલ્લામાં જીવન સહુનાં મજીયારાં;
કિલ્લા, દરવાજા, તળાવ ઈતિહાસ બનીને રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

સ્થાપત્યો, ભંડાર ગ્રંથનાં સંગ્રહસ્થાન અનોખાં,
વાણી-પાણીને વહેવારે અમદાવાદી નોખાં;
સૂર શબ્દની પરંપરાનું ગૌરવ ઉજ્જ્વળ વહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

રથયાત્રા કે હોય તાજિયા કે ગરબો થઈ ઘૂમે,
ઉત્તરાયણે પતંગ થઈને નભ આખું ચૂમે;
વારે-તહેવારે ઉત્સવમાં હળી મળીને રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

રિવરફ્ર્ન્ટની રોનકમાં ઝળહળતું રહે નિરંતર,
આશ્રમથી દાંડીની યાત્રા નથી સ્મરણમાં અંતર;
પ્રાચીન અર્વાચીન થઈ આંખોમાં રમતું રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

હાર-જીત ભૂલી હંમેશા રહ્યાં સહુ સંગાથે,
દેશ અને દુનિયાની સાથે સદા સમયની સાથે;
અહો નિરંતર અંતરમાં આ ગાન ગૂંજતું રહે,
દેશ અને દુનિયામાં જેનું નામ ગૂંજતું રહે.

- માધવ રામાનુજ

સાભ્રમત્યા સ્તરે ગુપ્તં તીર્થઁ પરમપાવનમ્
ખડ્.ગધારમિતિ રવ્યાંત કર્લો ગુપ્તં ભવિષ્યતિ – પદ્મપુરાણ (૧૫૪.૧)

આશરે સોળમી સદીમાં રચાયેલ પદ્મપુરાણમાં સાભ્રમતી અને તેને કિનારે આવેલ તીર્થસ્થાનોનાં વર્ણન પરથી સાબરમતીનું નામ સાભ્રમતી હોવાનું સુસંગત છે.  આજે જ્યારે સાબરમતી રિવરફ્રન્ટની રોનકમાં ઝળહળવા થનગની રહી છે ત્યારે માધવ રામાનુજની કલમે પ્રાચીન અને અર્વાચીન અમદાવાદની વાતો માણવી જરુર ગમશે. હુલ્લડો એટલે અમદાવાદ એવું જાણનારને, મુસ્લિમ આગેવાનો રથયાત્રાનું સ્વાગત કરે અને તાજિયામાં હિન્દુ આગેવાનો સહકાર આપે તે વાત જાણી જરુર આશ્ચર્ય થશે.

*આજનાં દિને જ, ૧૨ માર્ચ, ૧૯૩૦નાં રોજ, દાંડી કૂચ સાબરમતી આશ્રમથી શરુ થઈ હતી.

.

( અમદાવાદની સફર રીક્ષામાં )

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો, નવસો નવ્વાણું નંબરવાળો,
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

એવી રીક્ષા હાંકુ હેરત પામે ઉપરવાળો,
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

રીચી રોડના અડ્ડા જેવી હોટલ એક વખણાય,
જ્યાં ગરમ ફાફડા ગરમ જલેબી નાના-મોટાં ખાય,
અહીં દાળમાં પડતો કેવો ઉમદા ગરમ મસાલો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

ભદ્ર મહીં બિરાજે રુડા માતા ભદ્રકાળી,
ભીડ જામે ત્યાં ભક્તજનોની સૌના દુ:ખ દે ટાળી,
જ્યાં મંદિર હોય ત્યાં જરૂર હોય કોઈ બૂટ ચોરવાવાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

રાત પડે ત્યારે માણેકચોકની અંદર જયાફત ઊડે,
અરે પાણીપુરી ને કુલ્ફી ભજીયા,શેઠ મજુર સૌ ઝૂડે,
દિવસે અહીં સોની બેસે ને રાતે ગોટાવાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

લૉ-ગાર્ડન કે લવ ગાર્ડન એ હજુ એ ના સમજાય,
પણ સાંજ પડે ત્યાં છોરા છોરી ફરવા બહાને જાય,
લૉ ને લવ ની અંદર થોડો થઇ ગયો ગોટાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રિક્ષાવાળો.

એક વાણિયે સાબરના પાણીની કિંમત જાણી,
દાંડી કૂચથી આઝાદીની લડત અહીં મંડાણી,
પણ સાચો અમદાવાદી કોઇને કદી ન ઝૂકવાવાળો.
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

હું અમદાવાદનો રીક્ષાવાળો.

કોઈ રીસાયેલા પ્રેમી-પંખીડા રીક્ષા કરતા ભાડે,
એકબીજાથી રૂસણું લઈને મીઠો ઝઘડો માણે,
પણ એક બ્રેકના ફટકે, કેવો કરીએ મેળ રૂપાળો,
અમદાવાદ બતાવું ચાલો.

- અવિનાશ વ્યાસ

સાંપ્રત સમયમાં ઐતિહાસિક પુરાવાઓ હસ્તપ્રતો, શિલાલેખો કે તેની બાંધણી અથવા ઐતિહાસિક કે સાહિત્યિક પુસ્તકોને આધારે મેળવવામાં આવે છે. પરંતુ આજે આ ગીત ( વિવેકભાઈની ખાસ પસંદગી ) મૂકતી વખતે તેની વિડીયો લીંક જોતાં લાગ્યું કે, ભવિષ્યમાં આવી વિડીયો પણ અમદાવાદનાં જૂનાં સંભારણાંની યાદ અપાવશે.  પાછલાં દશ વર્ષોમાં જ અમદાવાદનો નકશો બદલાઈ ગયો છે. ત્યારે આ જૂનું અમદાવાદ માણવું ગમશે જ. ( ઑડિયો ) કિશોરકુમારનાં સ્વરમાં.  રીક્ષા એ અમદાવાદની આગવી ઓળખ છે, તો અમદાવાદને રીક્ષામાં બેસી માણવા આ વિડીયો જરુર જોશો.

* રીચી રોડના અડ્ડા જેવી હોટલ એટલે ગાંધીરોડ પર આવેલી ચંદ્રવિલાસ હોટેલ જેની જલેબી અને દાળ ખૂબ વખણાતાં. * લૉ-ગાર્ડન – અમદાવાદનો એક જાણીતો બગીચો.

તા.ક. ગઝલપ્રેમીઓ માટે :

અમદાવાદની છસો વર્ષની ઉજવણી માટે ૩-૪ મહિના પહેલાં નેટ પર સર્ચ કરતાં જાણવા મળ્યું કે અમદાવાદ કે તેનાં ઈતિહાસની વધુ માહિતી નેટ પર અંગ્રેજીમાં વીકી પર (ગુજરાતીમાં તો ?) પણ ઉપલબ્ધ નથી. આથી તે અંગે વધુ અભ્યાસ કરી ટૂંક માહિતી મૂકવામાં આવી છે. ( જે પણ માહિતી આપવામાં આવી છે તેમાં આંશિક કે પૂર્ણ રુપે તથ્ય રહેલું છે. )  સાહિત્યિક મૂલ્ય આપને ન લાગે પણ તેનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય જરા પણ ઓછું નથી. અહમદશાહનાં માણેકબુરજ થી રીવર ફીન્ટ અમદાવાદનો  ઈતિહાસ માણી વળી જલ્દીથી ગઝલ માણીશું.  શક્ય છે કે,  ભવિષ્યમાં રીક્ષા પણ એક ભૂતકાળ હોય.

.

( અમદાવાદની પહેલી પોળ )

અમે અમદાવાદી, અમે અમદાવાદી.
જેનું પાણી લાવ્યું તાણી ભારતની આઝાદી,
અમે અમદાવાદી.

અમદાવાદના જીવનનો સૂણજો ઇતિહાસ ટચુકડો,
જ્યાં પહેલાં બોલે મિલનુ ભૂંગળુ પછી પુકારે કૂકડો,
ને સાઇકલ લઇને સૌ દોડતાં, રળવા રોટલીનો ટુકડો,
પણ મિલમંદિરનાં ‘નગદેશ્વર’નો રસ્તો કયાં છે ઢૂંકડો,
મિલ મજદૂરની મજદૂરી પર શહેર તણી આબાદી,
અમે અમદાવાદી.

સમાજવાદી, કોંગ્રેસવાદી, શાહીવાદી, મૂડીવાદી.
નહિ સમિતિ,  નહિ કમિટિ, નહિ સોશ્યાલિસ્ટ કે જ્ઞાતિવાદી,
નહિ વાદની વાદવિવાદી, ‘M’ વિટામિનવાદી.
અમે અમદાવાદી.

ઊડે હવામાં ધોતિયું ને પ્હેરી ટોપી ખાદી,
ઊઠી સવારે ગરમ ફાફડા ગરમ જલેબી ખાધી,
આમ જુઓ તો સૂકલકડી ને સુરત લાગે માંદી,
પણ મન ફાવે તો ભલભલાની ઉથલાવી દે ગાદી,
દાદાગીરી કરે બધે છોકરા, છોકરીઓ જ્યાં દાદી,
અમે અમદાવાદી.

હોય ભલે ને સક્કરમી કે હોય ભલે અક્કરમી,
રાખે ના ગરમીની મોસમ કોઈની શરમાશરમી.
પણ ઠંડીમાં બંડીને ભરમે ના રહેવાનું ભરમી,
ચોમાસાનાં ચાર ટીપાંમાં ધરમ કરી લે ધરમી.
આવી તો ભાઈ બહુ કહેવાની, આ તો કહી નાંખી એકાદી.
અમે અમદાવાદી.

પોળની અંદર પોળ, ગલીમાં ગલી, ગલી પાછી જાય શેરીમાં ઢળી,
શેરી પાછી જાય પોળમાં વળી, વળી પાછી ખડકીને અડકીને ખડકી ચલી,
અરે મુંબઈની કોઈ મહિલા જાવા જમાલપુર નીકળી,
ને વાંકીચૂંકી ગલી-ગલીમાં વળી વળી ને ભલી,
ભાઈ માણેકચોકથી નીકળી પાછી માણેકચોકમાં વળી,

અમે અમદાવાદી, ભાઈ અમે અમદાવાદી.
જેનું પાણી લાવ્યું તાણી ભારતની આઝાદી,

અમે અમદાવાદી.

- અવિનાશ વ્યાસ

અમદાવાદની વાત કરીએ અને અવિનાશભાઈનું આ ગીત યાદ ના કરીએ તો કેમ ચાલે ? આ ગીતમાં તેમણે અમદાવાદનું આબેહૂબ વર્ણન કર્યું છે. જ્યારે અમદાવાદની સ્થાપના થઈ ત્યારે સૌ પ્રથમ પોળનું મૂહૅુત કર્યું તે આજે પણ જૂના શેરબજારનાં મકાનની બરાબર સામે અડીખમ ઊભી છે. અમદાવાદની પોળોનો ઈતિહાસ જાણવા લોકો વિદેશથી પણ આવે છે.  (ઑડિયો)

* પોળ શબ્દ સંસ્કૃત ‘પ્રતોલિ’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ દરવાજો વાળો મહોલ્લો થાય છે. * ઓળ એટલે હાર કે પંક્તિ દુકાનોની હાર એટલે કે બજાર જેમકે આજનું ચાંલ્લાઓળ  * અમદાવાદની રચના તે સમયની ગુજરાતની રાજધાની પાટણ શહેર મુજબ કરવામાં આવી છે.

.