.

.

ઝવેરચંદ મેઘાણી કહે છે, “રાગ-સૂરમાં ગાવા સારુ બનેલાં ગીતોને એના કલ્પાયેલા ઢાળથી જુદી રીતે ગાવાથી જ એનો વધ થાય છે, કેમકે રચનારાના હૃદયમાં એ શબ્દો ગૂંથતી વેળા અમુક રાગનું સતત ગુંજન ચાલેલું હોય છે.  એ રાગ અમુક ભાવનો વાહક બનવા પસંદ થયો હોય છે. આમ કર્તાએ મુકરર કરેલ ઢાળ કાવ્યકૃતિનું અવિચ્છેદ્ય અંગ બની જાય છે.  માટે જ મારા નિર્માણ કરેલ ઢાળોમાં મારા ગીતો નથી ગવાતાં ત્યારે એ ગીતો દુખિત બને છે.  ‘કોઇનો લાડકવાયો’ એ મારું ઘણું જ લાડકવાયું ગીત મારા કંઠનાં મુકરર સૂરોમાંથી જ ઉદ્‌ભવેલું અને એ જ સૂરો વડે સીંચાયેલું.  તેને જ્યારે કલિંગડા કે મરાઠી સાખીનાં બદલે મૂળ ભૈરવીમાં ગવાયેલું સાંભળું છું ત્યારે મારું પ્રિય સંતાન રીબાતું હોવાની વેદના થાય છે અને મારું પ્રિયમાં પ્રિય બાળક કતલ થયું હોય એવો ખેદ થાય છે.”

આપણાં સૌના લાડીલા રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં જન્મદિને તેમનાં લાડકવાયા ગીતને તેમનાં પ્રિય રાગ કલિંગડામાં, તેમની સુપુત્રી ઇન્દુબેન શાહનાં સ્વરમાં માણી,  તેમને યાદ કરી,  ફરી આ ગીતને મૂળ અંગ્રેજી કાવ્ય સાથે માણીએ.   ( વિશેષ માહિતી અને ઓડિયો માટે પિનાકીભાઇ મેઘાણીનો ખૂબ ખૂબ આભાર )

.

.

( રક્ત ટપકતી…… ઝવેરચંદ મેઘાણીના હસ્તાક્ષરમાં )
સાભાર : યશ મેઘાણી

.

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

( ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં સુપુત્રી ઈન્દુબેન અનિલભાઇ શાહનાં સ્વરમાં )

રક્ત ટપકતી સો સો ઝોળી સમરાંગણથી આવે
કેસર-વરણી દેશસેવિકા કોમલ  સેજ  બિછાવે
ઘાયલ મરતાં મરતાં રે
માતની આઝાદી ગાવે

કો’ની વનિતા, કો’ની માતા, ભગિની  ટોળે  વળતી
શોણિતભીના પતિ-સુત-વીરની રણશૈયા પર લળતી
મુખથી ખમ્મા ખમ્મા કરતી
માથે કર મીઠો  ધરતી

થોકે થોકે લોક ઊમટતા રણજોધ્ધા જોવાને
શાહબાશીના શબદ બોલતા પ્રત્યેકની પિછાને
નિજ   ગૌરવ   કેરે   ગાને
જખમી જન જાગે અભિમાને

સહુ સૈનિકનાં વહાલાં જનનો મળિયો જ્યાં સુખમેળો
છેવાડો  ને  એકલવાયો    અબોલ  એક   સૂતેલો
અણપૂછયો અણપ્રીછેલો
કોઇનો અજાણ લાડીલો

એનું  શિર  ખોળામાં  લેવા  કોઇ જનેતા ના’વી
એને સીંચણ તેલ-કચોળા નવ કોઇ બહેની લાવી
કોઇના   લાડકવાયાની
ન કોઇએ ખબર પૂછાવી

ભાલે એને બચીઓ ભરતી  લટો  સુંવાળી  સૂતી
સન્મુખ ઝીલ્યાં ઘાવો મહીંથી ટપટપ છાતી ચૂતી
કોઇના    લાડકવાયાની
આંખડી અમૃત નીતરતી

કોઈના એ લાડકવાયાનાં લોચન લોલ બિડાયાં
આખરની સ્મૃતિનાં બે આંસુ કપોલ પર ઠેરાયાં
આતમ-દીપક  ઓલાયા
ઓષ્ટનાં ગુલાબ કરમાયાં

કોઈના એ લાડકડા પાસે હળવે પગ સંચરજો
હળવે એનાં  હૈયા ઉપર કર-જોડામણ કરજો
પાસે  ધૂપસળી   ધરજો
કાનમાં પ્રભુપદ ઉચ્ચરજો

વિખરેલી એ લાડકડાની સમારજો લટ ધીરે
એને ઓષ્ટ-કપોલે-ભાલે ધરજો ચુંબન ધીરે
સહુ માતા ને ભગિની રે
ગોદ લેજો  ધીરે  ધીરે

વાંકડિયા એ ઝુલ્ફાંની મગરૂબ હશે કો માતા
એ ગાલોની સુધા પીનારા હોઠ હશે બે રાતા
રે ! તમ ચુંબન ચોડાતાં
પામશે લાડકડો શાતા

એ લાડકડાની પ્રતિમાનાં છાનાં પૂજન કરતી
એની રક્ષા કાજે અહરનિશ પ્રભુને પાયે પડતી
ઉરની    એકાંતે    રડતી
વિજોગણ હશે દિનો ગણતી

કંકાવટીએ આંસુ ધોળી છેલ્લું તિલક કરતાં
એને કંઠ વીંટાયાં હોશે  કર બે કંકણવંતા
વસમાં વળામણાં  દેતાં
બાથ ભીડી બે પળ લેતાં

એની કૂચકદમ જોતી   અભિમાન ભરી મલકાતી
જોતી એની રૂધિર છલક્તી ગજગજ પ્હોળી છાતી
અધબીડ્યાં બારણિયાંમાંથી
રડી હશે કો આંખ બે રાતી

એવી કોઇ પ્રિયાનો પ્રીતમ આજ ચિતા પર પોઢે
એકલડો ને  અણબૂઝેલો   અગન-પિછોડી ઓઢે
કોઇના   લાડકવાયાને
ચૂમે પાવકજ્વાલા મોઢે

એની ભસ્માંકિત ભૂમિ પર ચણજો આરસ-ખાંભી
એ પથ્થર પર કોતરશો નવ કોઇ કવિતા લાંબી
લખજો: ‘ખાક પડી આંહી
કોઈના   લાડકવાયાની’

- ઝવેરચંદ મેઘાણી

.

લોકલાડીલા, રાષ્ટ્રીય શાયર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણીના જન્મદિને તેમની એક અમર કૃતિ….  તેમનાં જ હસ્તાક્ષરમાં.  Marie La Coste  રચિત Somebody’s Darling કાવ્ય પરથી તેમને આ ગીતની પ્રેરણા મળેલી. તેમનાં જ શબ્દોમાં…..
” Somebody’s Darling એ નામનું એક અંગ્રેજી પદ ભાઈ શ્રી દેવીદાસે અબ્બાસ દાદાની વિદાય – રાત્રિએ વાંચી સંભળાવેલું. તે પરથી આ સૂઝ્યું છે. અત્યારનાં આપણા સમયને અનુરુપ ભાવ આપેલો છે. અનુવાદ નથી. “

પ્રથમ ગુજરાતી બ્લૉગનું સ્થાન અને માન જે ધરાવે છે તે ‘ ફોર એસ વી – પ્રભાતનાં પુષ્પો ‘ પર તેમણે આ મૂળ અંગ્રેજી કાવ્ય પણ મૂકેલ છે. મૂળ અંગ્રેજી કાવ્ય અને civil war વિષે વધુ માહિતી માટે War and American popular culture: a historical encyclopedia By M. Paul Holsinger ( e-book ) અને કાવ્ય પ્રકાશિત થયેલ તેની માહિતી… !!

.

( special thanks to http://web2.lib.unc.edu/music/eam/index.html )

SOMEBODY’S DARLING

Into the ward of the clean white-washed halls,
Where the dead slept and the dying lay;
Wounded by bayonets, sabres and balls,
Somebody’s darling was borne one day.

Somebody’s darling so young and so brave,
Wearing still on his sweet yet pale face
Soon to be hid in the dust of the grave,
The lingering light of his boyhood’s grace.

Somebody’s darling, somebody’s pride,
Who’ll tell his Mother where her boy died?

Matted and damp are his tresses of gold,
Kissing the snow of that fair young brow;
Pale are the lips of most delicate mould,
Somebody’s darling is dying now.

Back from his beautiful purple-veined brow,
Brush off the wandering waves of gold;
Cross his white hands on his broad bosom now,
Somebody’s darling is still and cold.

Give him a kiss, but for somebody’s sake,
Murmur a prayer for him, soft and low,
One little curl from his golden mates take,
Somebody’s they were once, you know,

Somebody’s warm hand has oft rested there,
Was it a Mother’s so soft and white?
Or have the lips of a sister, so fair,
Ever been bathed in their waves of light?

Somebody’s watching and waiting for him,
Yearning to hold him again to her breast;
Yet there he lies with his blue eyes so dim,
And purple, child-like lips half apart.

Tenderly bury the fair, unknown dead,
Pausing to drop on this grave a tear;
Carve on the wooden slab over his head,
“Somebody’s darling is slumbering here.”

- Marie Ravenal de la Coste

.

ગુજરાતી સાહિત્યનો ” મેઘાણી ” નામનો ઈતિહાસ પ્રત્યક્ષ નિહાળવો હોય તો તેમની વૅબસાઇટ  www.jharverchandmeghani.com ની  મુલાકાત જરુર લેશો.  સંજય ભાવેએ અભિવાચનમાં જણાવેલું કે, જ્યારે તેઓ ૮ વર્ષનાં હતાં ત્યારે ઑક્સફર્ડ યુનિ. ના વિદ્ધાનો તેમનાં નિવાસસ્થાને ઉતરેલાં અને તેમણે ગાયેલું એક લોકગીત, તે સમયનું રેકોર્ડ કરેલ, જે હાલમાં પણ કેલિફોર્નિયા યુનિ.ની લાયબ્રેરીમાં છે. તેમની સાઇટ પર તેમના અવાજમાં રેકોર્ડ કરેલ ગીત સાંભળી પણ શકશો અને ડાઉનલોડ પણ કરી શકશો.  પિનાકીભાઇ મેઘાણીને આટલી સમૃદ્ધ અને ભવ્ય વૅબસાઇટ બનાવવા માટે દિલથી અભિનંદન.  યશ મેઘાણીને પણ તેનાં જન્મદિન માટે આગોતરી શુભેચ્છાઓ….. !!

.

.

,

કામણગઢનાં દરિયાકાંઠે સાંજ રમે રઢિયાળી,
સખી, આપણી આંખો દેતી સામસામે તાળી.

તારા ચહેરા પર આવી છે સાત રંગની ભરતી,
સખી, માછલી થૈ તેમાં મારી લાગણીઓ તરતી.

તારા સ્પર્શે મારામાં ફૂંકાતા ઝંઝાવાતો,
સખી, હું મારી ભીતર ભીતર ચડઉતર પછડાતો. 

પડતર છીપમાં રહી રહીને મોતી પાકે જેમ,
સખી, આપણાં સપનાં સાચાં અહીં પડ્યાં છે એમ.

વ્હાલપનો દરિયો ઊછળે છે થઈ રગોમાં લોહી,
સખી, તને હું એવો મોહયો, કહે- એમ તું મોહી ?

તને મળીને ખરી પડ્યા હોવાના સર્વ અભાવ,
સખી, બધી મરજાદા છાંડી હજુય પાસે આવ !

- રમેશ પારેખ

ર.પા.નાં જન્મદિને, તેમની એક રચના તેમનાં જ હસ્તાક્ષરમાં.  કામણગઢથી શરુ થતી રચના પ્રારંભથી જ આપણને તેની-ગઢની ભવ્યતાનો અણસારો આપી દે છે.

.

અલકમાં નીકળે, મલકમાં નીકળે;
અલપ જોઈ શકો, ઝલકમાં નીકળે !

ધરા પર હો કદી, ફલકમાં નીકળે;
સ્વયંમાં ઓગળી, ખલકમાં નીકળે !

કદી તો રાહમાં યુગો વીતી જતાં,
કદી સંયોગવશ પલકમાં નીકળે !

કદી આવી ચડે રુદનનું રૂપ લઈ,
કદી ખુશી ખુશી મરકમાં નીકળે !

તપાસી જુઓ તમને ફાવે તે રીતે,
કશું પણ ક્યાંય ના ફરકમાં નીકળે !

મળે ક્યારેક મૌન-શિખર પર ‘સુધીર’
પ્રભાતે કો’ મીઠી હલકમાં નીકળે !

- સુધીર પટેલ

તપાસી જુઓ તમને ફાવે તે રીતે, કશું પણ ક્યાંય ના ફરકમાં નીકળે ! બસ એવી જ રીતે  તગઝ્ઝુલ અને તસવ્વુફનો મિજાજ આખીય ગઝલમાં રહેલો છે.  સુધીરભાઈના જ હસ્તાક્ષરમાં પ્રભાતની કોઈ મીઠી હલકમાં તરોતાજા ગઝલ મળી ગઈ, ખરું ને ?!!

.

દોડતાં આવ્યાં અને પળમાં જ ડુબાડી ગયાં,
પાણીને લાગી તરસ તો શહેર આખું પી ગયાં.

સ્વપ્ન જાણે આંખનું સરનામું પણ ભૂલી ગયાં,
એમ દિવસો સાવ ખુલ્લી આંખમાં વીતી ગયાં.

આમ જો કે મૃત્યુથી તો કોઈ દિ’ બીતા નથી,
દીકરીને ભૂખ લાગી એટલે ધ્રૂજી ગયાં.

પૂરના જળની સપાટી ના વધે બસ એટલે,
આંખના પાણીને લોકો આંખમાં રોકી ગયાં.

દોસ્ત ઘરવખરીની સાથે કેટલી યાદો ગઈ,
પાણી તો વીત્યાં સમયની જિંદગી તાણી ગયાં.

આ તબાહી ભૂલવી સહેલી નથી પણ તે છતાં,
તે છતાં સદ્.ભાગ્ય એ છે કે અમે જીવી ગયાં.

- કિરણ ચૌહાણ

૨૦૦૬માં (તા.૮.૮.૨૦૦૬?) માનવસર્જિત ભૂલને કારણે સુરત આખું પાણીમાં ગરકાવ હતું, ઘરવખરી અને લાશો રસ્તા પર તરતી હતી અને લોકોની યાદો, અરમાન, ડૂબી ગયેલાં….
આપણા વાચકમિત્ર બિમલ દેસાઈની ફરમાઈશ પર આજે કિરણ ચૌહાણની આ ગઝલ તેમના જ હસ્તાક્ષરમાં. મત્લાના શેરથી જ કવિ પોતાની કલમની તાકાત બતાવે છે પણ પૂરની સપાટી ના વધે એટલે આંસુ પણ આંખમાં રોકી લીધેલાં -આ શેર આંખમાં પાણી ના લાવે તો દિલ પર હાથ મૂકીને જોજો કે ક્યાંક હૃદયે ધબકવાનું બંધ તો નથી કરી દીધુંને ? 

મારી આ દીવાલોથી મને પાર કરી દે,
બારીથી મને એક વખત દ્વાર કરી દે.

ઝાકળ ન ઉડે સૂર્ય અહીં એમ ઊગી જા,
તું ફૂલ ઉપર એટલો ઉપકાર કરી દે.

તું પાસ રહે એ જ ગનીમત છે અહીં દોસ્ત,
હું ક્યાં કહું છું વાતનો સ્વીકાર કરી દે.

દીવાને અમે ટોડલેથી ભીતરે લાવ્યા,
તારાથી હવે થાય તો અંધાર કરી દે.

શ્રદ્ધા હવે શંકાની તરફ જાય છે ઈશ્વર,
તારા વિશે તું વાત વિગતવાર કરી દે.

એનામાં હવે વિશ્વ સમેટાઈ રહ્યું છે,
‘ગૌરાંગ’ને પણ એક ગઝલકાર કરી દે.

- ગૌરાંગ ઠાકર

મનની બારી ખોલીએ તો અંતરનાં દ્વાર ખૂલે પણ ગૌરાંગભાઈ તો આ અજવાશને, સત્યને પામવા બારીનું દ્વાર કરવાનું કહે છે જેથી ઈશ્વરને પૂર્ણપણે પામી શકે. જૂના ઘરો અને હવેલીઓમાં ટોડલે દીવા કરતા પણ તે તો ભીતરે પ્રગટાવી દીધો હવે થાય તો તું અંધાર કરી દે. ગૌરાંગભાઈને સુનીલભાઈએ વેબમહેફિલની વાત કરી કે તરત જ અતિ ઉમળકાભેર પોતાની ઝાકળ સમ તરોતાજા ગઝલ પોતાના હસ્તાક્ષરમાં મોકલી આપી. ભીતરનો દીવો ઝળહળતો રહે તેવી અભ્યર્થના સહ આપ બન્નેનો ખૂબ ખૂબ આભાર….

સાહિત્યરસિકો,

વેબમહેફિલમાં આપનું સ્વાગત !!   મહેફિલનો પ્રારંભ તો ગઝલથી જ થાય…  ‘ઘાયલ’ તો કહે છે, ‘ દિલને લાગે જે લાજમી તે ગઝલ ‘ તો મૂર્ધન્ય કવિશ્રી રાજેન્દ્ર શુક્લ પોતાની આગવી શૈલીમાં ‘ગઝલ’ વિશે એક નવો જ દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે.  રાજેન્દ્ર શુક્લ એ એવું નામ છે કે જેણે દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમીનો એવૉર્ડ મેળવી ‘ગુજરાતી ગઝલ’ને એક અનેરું સ્થાન અપાવ્યું.  તેમના પોતાનાં જ હસ્તાક્ષરમાં માણીએ ‘ગઝલ’ વિષેની ગઝલ.

સભર સુરાહી લલિત લચક કટિ, કોમલસ્કંધા ગઝલ,
વન વન ભમતાં મિલત અતર્કિત યોજનગંધા ગઝલ.

લખચોરાસી લખત લખત ચખ વેધત રે લખ ગઝલ,
અલખ અલખ ગિરનારી ગાજે નિત પડછંદા ગઝલ.

ચાક ગરેબાં, બેબાક દિશાઓ દામન હરહર ઊડે,
અષ્ટપાશ આકાશ ઉડાવત ત્રુટિતફંદા ગઝલ.

સાંસ ઉસાંસ ચલાવત, છૂવત ઝિલમિલ સાતોં ગગન,
વિહઁસ વિહઁસ કરતાલ નચાવત ગાવત બંદા ગઝલ.

કઁહ લગ રુઠો, માન કરો અતિ, મુખ મચકોડો અલગ,
સૂર મિલાવી ગાવો પ્રિયજન, સત્-ચિત્-નંદા ગઝલ.

- રાજેન્દ્ર શુક્લ

આ ગઝલને ક્ષેમુ દિવેટીયાએ સ્વરબદ્ધ પણ કરી છે
અને શ્યામલ-સૌમિલ મુન્શીએ સ્વર આપ્યો છે. સાંભળો :