‘કોઈ નથી’ની ભીડમાં ઠેલાઉં છું સતત;
પથ્થરની શૂન્યતામાં હું ફેલાઉં છું સતત.

તેજીલો અશ્વ થાકથી રસ્તે ઢળી પડ્યો;
કોરી ગતિના મુખમાં ફિણોટાઉં છું સતત.

ભૂલું પડ્યું છે પંખી સમયની ભૂરાશમાં;
એનાં ખરેલ પિચ્છમાં ચકરાઉં છું સતત.

જન્માન્તરોની બારીઓ ખુલ્લી રહી ગઈ;
‘ક્યારેક’ની ઝડીમાં હું ભીંજાઉં છું સતત.

કોને ખબર કે ક્યારે હું વરસીશ ધોધમાર ?
પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી તોળાઉં છું સતત.

ટહુકો ભલે આ નીડ ત્યજી ઓગળી ગયો;
ટુકડો બનીને નભનો હિલોળાઉં છું સતત.

પીડાયો છું હંમેશા હું મારા અભાવથી;
સાંનિધ્યમાં તમારા હું ફણગાઉં છું સતત.

- ભગવતીકુમાર શર્મા

આજે મોરારિબાપુએ ભગવતીદાદાને ‘ નરસિંહ મહેતા ઍવોર્ડ’  આપવાની ઘોષણા કરી છે.  ભગવતીદાદાને વૅબમહેફિલ અને તેનાં વાચકો તરફથી ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ….તો આજે તેમની બે રચનાઓ માણીશું.  કારણકે,  તેમાં વરસાદની વાત …છે એટલે… ના, મને ગમતીલું ગીત છે એટલે. 

.

અઢી અક્ષરનું ચોમાસું, ને બે અક્ષરના અમે;
ખોટ પડી અડધા અક્ષરની, સજન, પૂરજો તમે!

ત્રણ અક્ષરના આકાશે આ બે અક્ષરની વીજ,
બે અક્ષરનો મોર છેડતો સાત અક્ષરની ચીજ.
ચાર અક્ષરની ઝરમર ઝીલતાં રૂંવાડાં સમસમે,
ખોટ પડી અડધા અક્ષરની, સજન, પૂરજો તમે!

ચાર અક્ષરના મેઘમાં છલબલ આપણાં ફળિયાં;
આંખમાં આવ્યાં પાંચ અક્ષરનાં ગળાબૂડ ઝળઝળિયાં!
ત્રણ અક્ષરનું કાળજું કહો ને, ઘાવ કેટલા ખમે ?
ખોટ પડી અડધા અક્ષરની, સજન, પૂરજો તમે!

પાંચ અક્ષરનો મેઘાડંબર, બે અક્ષરનો મેહ,
અઢી અક્ષરના ભાગ્યમાં લખિયો અઢી અક્ષરનો વ્રેહ!
ત્રણ અક્ષરનું માવઠું મુજ સંગ અટકળ અટકળ રમે!
ખોટ પડી અડધા અક્ષરની, સજન, પૂરજો તમે!

- ભગવતીકુમાર શર્મા

કબીરે ગાયું કે,  ” પોથી પઢ પઢ જગ મૂઆ, પંડિત ભયો ના કોઈ, ઢાઈ આખર પ્રેમકા, પઢે સો પંડિત હોય.”   ભગવતીદાદા કહે છે, અઢી અક્ષરના પ્રેમનું ચોમાસું હોય તો એમાં બે અક્ષરનાં ‘અમે’  એ જ ધોધમાર વરસવું પડે અને તો અડધા અક્ષરની ખોટ તો સજન પૂરી કરે જ. આ રચનામાં દાદાએ શબ્દોનાં અક્ષર ગણતરીમાં લઈ એક સુંદર લયબદ્ધ ગીત રચ્યું છે.  તો રાસબિહારી દેસાઈએ તેનું સ્વરાંકન પણ સુંદર રીતે કર્યું છે. ( ઑડિયો )

શબ્દાર્થ :  વ્રેહ – વિરહ.

.

સહુ ચલો જીતવા જંગ, બ્યૂગલો વાગે;
યા હોમ કરીને પડો ફતેહ છે આગે.

કેટલાંક કર્મો વિષે, ઢીલ નવ ચાલે, શંકા ભય તો બહુ રોજ, હામને ખાળે;
હજી સમય નથી આવિયો કહી દિન ગાળે, જન બ્હાનું કરે, નવ સરે અર્થ કો કાળે;
ઝંપલાવવાથી સિધ્ધિ જોઇ બળ લાગે, યા હોમ કરીને પડો ફતેહ છે આગે.

સાહસે કર્યો પરશુએ પૂરો અર્જુનને, તે પરશુરામ પરસિધ્ધ, રહ્યો નિજ વચને;
સાહસે ઈંદ્રજિત શૂર, હણ્યો લક્ષ્મણે, સાહસે વીર વિક્રમ, જગત સહુ ભણે;
થઈ ગર્દ જંગમાં મર્દ હક્ક નિજ માગે, યા હોમ કરીને પડો ફતેહ છે આગે.

સાહસે કોલંબસ ગયો નવી દુનિયામાં, સાહસે નિપોલિયન ભીડ્યો યૂરપ આખામાં;
સાહસે લ્યુથર તે થયો પોપની સામાં, સાહસે સ્કાટે દેવું રે વાળ્યું જોતામાં;
સાહસે સિકંદર નામ અમર સહુ જાગે, યા હોમ કરીને પડો ફતેહ છે આગે.

સાહસે જ્ઞાતિનાં બંધ કાપી ઝટ નાખો, સાહસે જાઓ પરદેશ બીક નવ રાખો;
સાહસે કરો વેપાર જેમ બહુ લાખો, સાહસે તજી પાખંડ, બ્રહ્મરસ ચાખો;
સાહસે નર્મદા દેશ-દુ:ખ સહુ ભાગે, યા હોમ કરીને પડો ફતેહ છે આગે.

- નર્મદ

કવિ નર્મદની આજે જન્મજયંતિ.  ગુજરાતી સાહિત્યનાં પ્રથમ આધુનિક કવિ સાથે વીર નર્મદનુ બિરુદ પણ તેમને મળ્યું.  આજે વીરરસ ધરાવતી તેમની બે રચનાઓ.  આ ગીતને સુરતનાં જ મેહુલ સુરતીએ સ્વરબદ્ધ પણ કર્યું છે. ( ઑડિયો )

પ્રારંભમાં જ કવિ કહે છે, મન તો બ્હાનાં કાઢી, શંકા અને ડર નીપજાવે, પણ ત્યારે મન મક્ક્મ કરી જો ઝંપલાવશો અને સફળતા મળશે તો વધુ સાહસ કરવા પ્રેરણા મળશે અને સિદ્ધિ પણ મળશે. વેદ-પુરાણનાં પાત્રોનાં ઉદાહરણ ટાંક્યાં છે અને સાથે જ નવા જમાનાની નવી વાતો કોલંબસ, નેપોલિયન, સિકંદર કે લ્યૂથરનાં કાર્યોની પણ નોંધ લીધી છે.  સમાજલક્ષી સુધારાઓ દર્શાવતાં સૂચનો પણ વાંચી શકાય છે  જેમકે, જ્ઞાતિભેદ દૂર કરો, પાખંડીઓને તાબે ન થઈ, બ્રહ્મરસને ચાખવાની વાત કરી છે.

શબ્દાર્થ :  હામ – હિંમત,  ગર્દ – ધૂળ,  યૂરપ-યુરોપ,  પરસિધ્ધ (પ્રસિદ્ધ) -  પ્રખ્યાત.

.

મર્દ તેહનું નામ, સમો આવ્યો કે ચાલે;
કનક કામિની તજી, સજી રણમાં મ્હાલે.

મર્દ તેહનું નામ, ડરે નહિ રણે જવાથી;
હોંશે ચડે તોખાર, ડગે નહિ રિપુ મળ્યાથી.

મર્દ તેહનું નામ, મરે પણ પણ નવ મૂકે;
ધીર ધરી શૂરભેર, તાક્યું નિશાન ન ચૂકે.

મર્દ તેહનું નામ, ચળકતાં શસ્ત્રો જોઈ;
ઊછળી કરતો હાથ, કીર્તિ ઊજળી પર મોહી.

મર્દ તેહનું નામ, રડે નહિ ઘાવ લીધાથી;
પડ્યો પડ્યો પણ કહે, કાઢ શત્રુને અહીંથી.

મર્દ તેહનું નામ, ભોગવે શ્રમે રળેલું;
સિંહ સરીખો તેહ, ખાય નહિ ઘાસ પડેલું.

- નર્મદ

વીર નર્મદનું બિરુદ પામેલ કવિ નર્મદ આ સુંદર લયબદ્ધ કાવ્યમાં શૌર્યરસનું પાન કરાવે છે.  તો અંતિમ પંક્તિઓમાં શ્રમ કરીને, કમાવવું જ  યોગ્ય છે, તેમ પણ જણાવે છે.

શબ્દાર્થ :  સમો - વખત, રિપુ – દુશ્મન, તોખાર – ઘોડો,  પણ (પ્રણ) - નિશ્ચય .

.

માત્ર ત્રણ અક્ષર છે તું, ઈશ્વર છે તું;
લાગણીથી પર છે તું, ઈશ્વર છે તું.

ઘર મને, ભીંતો મને, સગપણ મને;
મુક્ત છે, બેઘર છે તું, ઈશ્વર છે તું.

પ્રશ્ન છું, કૂટપ્રશ્ન છું, માણસ છું હું;
ક્યાં કોઈ ઉત્તર છે તું ? ઈશ્વર છે તું.

હું જ નર્તન છું અનાદિ ને અનંત,
માત્ર એક ઝાંઝર છે તું, ઈશ્વર છે તું.

પગ મૂકી તો જો ધરા પર એકવાર !
ક્યાં હજી પગભર છે તું ? ઈશ્વર છે તું.

સ્વસ્થ હું હોઉં તો તું હોતો નથી,
ને ક્વચિત્ કળતર છે તું, ઈશ્વર છે તું.

-   રઇશ મનીઆર

ગઈકાલે અમૃત ‘ઘાયલ’ નો જન્મદિન હતો … અને વળી, રઇશભાઈનો પણ જન્મદિન તે કાલે જ લયસ્તરો પર જાણ્યું .   Better late than never. એટલે  આજે  તેમને Belated Birthday Wishes અને માણીએ એમની મારી ગમતી ગઝલ. ત્રણ અક્ષરનાં ઈશ્વરે આપેલ ચાર અક્ષરનાં કળતરની વાતો…  !! 

.

( નવરોઝ મુબારક )

સૌ પારસી પૂજક અગ્નિના જે,
ઈરાન છોડે, નિજ ધર્મ કાજે;

સમુદ્ર ખેડી, ગુજરાત આંગણે,
સંજાણ આવી, નિજ ભૂમિ આ ગણે.

સંજાણનો જેહ સુજાણ રાણો,
તેની કને દૂત વદંત શાણો;

છીએ વિદેશી, વસવાટ આપો,
ધર્મી જનોનું, નૃપ દુઃખ કાપો !

રાણો વિચારે તસુ ભોંય છે ના,
વસી નવી કો વસતી શકે ના.

કહ્યું દઈ દૂધ-ભરેલ પ્યાલો,
કહેજે ગુરુને અમ ભેટ આ લો !

દૂતે જઈ પાત્ર દીધું છલોછલ,
જોઈ વિમાસે ગુરુ શાંત નિશ્ચલ.

ઘડી પછી સાકર થોડી લીધી,
ભરી ભરી મૂઠી, ઉમેરી દીધી.

ને પાત્ર એ દૂધનું દૂત સાથે,
પ્હોંચાડ્યું પાછું તહીં ભૂપ-હાથે.

જોયું નૃપે બિંદુ તૃણેથી ચાખી :
રે દૂધમાં સાકર છે શું નાંખી ?

જા દૂત, તારા ગુરુને કહેજે,
થશે તમારો વસવાટ સ્હેજે.

છે દૂધમાં સાકર આ સમાઈ,
એવા જ રહેજો બની ભાઈ ભાઈ.

છો ગોર, છો ધીર, ગંભીર, વીર,
મા-ભૂમિનું નીવડશો જ હીર.

વર્ષો હજારેક પછી વહી ગયાં,
છે પારસી ગુર્જરી-હીર થૈ રહ્યાં.

- ઉમાશંકર જોશી

પર્શિયનવાસીઓ તેમનો ધર્મ સંકટમાં આવતાં, ગુજરાતનાં સંજાણ બંદરે આવી, રાણા પાસે ભારતમાં રહેવાની પરવાનગી માંગે છે.  આગળ શું થયું આપણે સૌ જાણીએ જ છીએ … પણ તે જ વાતને માણીએ ઉમાશંકર જોશીની કલમે.  આપ સૌ મિત્રોને નવરોઝ મુબારક.

શબ્દાર્થ : નવરોઝ  (પર્શિયન) –  નવો દિવસ

.